Opinie: Wanneer wordt AI mijn navigatie?

Beeld: CHRO

“Neem over 300 meter de afrit.” Ik kijk naar mijn TomTom (ja, ik gebruik nog altijd die app, ik heb er tenslotte met veel plezier gewerkt) en denk: dat kan nooit de snelste route zijn. Ik rijd op de A2 richting Amsterdam, vijf rijstroken breed, druk, maar het rijdt wel gewoon door.

Ik kan de kaart erbij pakken, ik ben er alleen te lui voor

Toch schat de navigatie ruim twee uur vertraging in en stuurt me via allerlei binnenwegen. Waarom zou ik een snelweg verlaten voor een route langs dorpjes? Ik negeer het advies en rijd door.

Twintig minuten later staat alles stil. Een vrachtwagen ligt dwars over alle rijstroken en het verkeer komt geen meter meer vooruit. Minuten worden een kwartier, een kwartier wordt een uur, en uiteindelijk sta ik er precies zo lang als beloofd: ruim twee uur.

Dat gebeurde me enkele jaren geleden. Sindsdien luister ik vrijwel altijd naar mijn navigatie, zelfs als de route vreemd voelt. TomTom heeft niet altijd gelijk. Maar het bleek al zo vaak meer te weten dan ik, en die dag wel heel overtuigend.

Rotsvast vertrouwen in de navigatie

Ik weet nog goed hoe anders dat in het begin was. Je hoorde allemaal gekke verhalen. Mensen reden een sloot in, belandden op een zandpad, kwamen vast te zitten op een dijk omdat de navigatie dat nu eenmaal aangaf.

Dan moest ik lachen en zei ik: ‘Denken die mensen dan zelf niet meer na?’ Toch doe ik dat zelf ook steeds minder. Ik heb het ingeruild voor een bijna rotsvast vertrouwen. Ik kijk nauwelijks nog naar de kaart, maar volg de voorgestelde route. Niet omdat navigatie perfect is, maar omdat ze vaak genoeg gelijk heeft.

En helemaal als ik in het buitenland ben. In Nederland herken ik de omgeving. Ik weet ongeveer waar ik ben, welke wegen logisch zijn, wanneer een route vreemd aanvoelt. Maar zodra ik in het buitenland rijd, verandert dat.

Ik ken de omgeving niet, spreek de taal soms nauwelijks en heb geen idee welke route logisch is. Dan volg ik de navigatie vrijwel blind. De navigatie werkt daar niet beter, en nakijken zou best kunnen: ik kan de kaart erbij pakken. Ik ben er alleen te lui voor.

Een zelfverzekerde rekenfout

Dat vertrouwen heeft ook een prijs, want soms gaat het mis. Ik rijd dan gehoorzaam een binnendoorroute die twintig kilometer omrijden blijkt, of sta stil in een file die de navigatie nog niet in beeld had. Eigenwijs zijn kostte me twee uur; blind volgen kost me ook tijd, ik merk het alleen minder, omdat ik de kaart niet meer naast het advies leg.

Met AI werkt het net zo. Alleen zit die context nu niet in wegen en plaatsnamen, maar in kennis van het onderwerp. Binnen mijn eigen vakgebied heb ik die kennis uiteraard wel. Vraag ChatGPT om KPI’s waarmee je de aantrekkelijkheid van een organisatie als werkgever kunt monitoren, en je krijgt een indrukwekkende lijst terug, compleet met uitleg.

Het antwoord van Claude kwam er zelfverzekerd uit, keurig onderbouwd, maar toch klopte het niet

Toch staan er indicatoren tussen die geen KPI zijn, dubbelingen, of kengetallen die nauwelijks iets zeggen over werkgeverschap. Omdat People Analytics mijn vak is, zie ik dat.

Een ander voorbeeld. Onlangs vroeg ik Claude om een paar cijfers voor me door te rekenen. Het antwoord kwam er zelfverzekerd uit, keurig onderbouwd, maar toch klopte het niet. Een simpele rekenfout, met volle overtuiging gepresenteerd. Ik zag het alleen omdat het mijn eigen cijfers waren en ik ze natrok.

Steeds minder controleren

Maar hoe zit dat bij onderwerpen waar ik veel minder verstand van heb? Dan mis ik dezelfde soort context als wanneer ik ergens in Italië of Noorwegen rijd. Ik weet gewoon niet genoeg om in één oogopslag te beoordelen of een antwoord klopt.

Uitzoeken kan altijd, maar dat kost tijd en moeite. En juist daar wordt het verleidelijk om het advies simpelweg te volgen, net als het advies van mijn navigatie.

En zo verschuift AI langzaam van hulpmiddel naar adviseur. Van iets dat ik kritisch bekijk, naar iets waarvan ik aanneem dat het advies wel zal kloppen. In theorie kan ik het advies natuurlijk altijd controleren door de oorspronkelijke bronnen op te zoeken.

Het gevaar is dat AI vaak genoeg gelijk heeft waardoor ik niet meer controleer

In de praktijk doe ik dat steeds minder. Het gevaar is daarbij niet dat AI vaak ongelijk heeft. Het gevaar is dat AI vaak genoeg gelijk heeft waardoor ik niet meer controleer.

Bij mijn TomTom zijn de gevolgen nog te overzien: misplaatst vertrouwen kost me een halfuur omrijden of een file die net niet in de kaart zat, en dezelfde dag nog weet ik dat het advies niet klopte.

Maar stel dat ik over een paar jaar een persoonlijke digitale coach heb. Een coach die mijn agenda kent, mijn doelen, mijn werk, mijn voorkeuren, misschien zelfs mijn gezondheid. ‘Verplaats die afspraak.’ ‘Publiceer dit artikel morgen.’ ‘Neem deze kandidaat aan.’ ‘Investeer hier wel in, en daar niet.’

Bij ‘neem deze kandidaat aan’ kost het me niet slechts een halfuur omrijden als het misgaat. De kosten zijn hoger en de terugkoppeling traag of afwezig. Ik hoor nooit wie ik wel had moeten aannemen.

Adviezen uit elkaar trekken

Bij een file neem ik dat risico op de koop toe. Bij een kandidaat, een investering of mijn gezondheid wil ik dat niet. Dus spreek ik met mezelf af: hoe zwaarder een besluit weegt, hoe meer ik het advies uit elkaar moet trekken voordat ik het overneem.

Bron opzoeken, aannames checken, mijn eigen oordeel ernaast leggen. Dat klinkt als een prima regel. Het probleem is dat ik bij mijn navigatie precies dezelfde regel had. Ik heb nooit besloten om te stoppen met controleren.

Het sleet er ongemerkt uit, rit na rit, omdat de navigatie bleef kloppen. Tot ik op een dag gewoon niet meer meekeek.

De eerste keren zal ik bij die coach overal vragen bij stellen. Waarom? Waar baseer je dat op? Klopt dat wel? Maar dat houdt geen duizend keer stand. Misschien is dat ook waarom ik mijn boek Tegenkracht heb geschreven.

Ik weet niet of ik van AI zelf beter word, of alleen mijn uitkomsten

Angst voor AI is het niet, integendeel. Ik gebruik ChatGPT en Claude iedere dag en ze helpen me sneller te werken, scherper te schrijven en betere analyses te maken. En dat maakt deze ontwikkeling zo fascinerend. Niet omdat AI slimmer wordt, maar omdat mijn gedrag verandert.

Navigatie heeft me veel gebracht. Ik kom sneller op mijn bestemming en sta minder vaak in de file. Maar eerlijk gezegd ken ik de weg veel slechter dan toen ik hem nog zelf moest uitzoeken. Ik volg de route, maar leer haar niet meer.

Met AI neem ik waarschijnlijk betere besluiten. Ik analyseer sneller, schrijf scherper, maak minder fouten. Alleen weet ik niet of ik daar zelf beter van word, of alleen mijn uitkomsten.

En dan de vraag waarmee ik begon: wordt AI mijn navigatie? Mijn antwoord is voorlopig nee. Voor de route naar Amsterdam mag het; voor de besluiten die er echt toe doen niet. Maar dat dacht ik bij mijn TomTom ook.

Daarom is deze blog eigenlijk een waarschuwing aan mezelf: blijven controleren, blijven nadenken. Ook als het advies al tig keer eerder bleek te kloppen. Juist dan.

LEES OOK:

• Ethiekexpert Jolanda ter Maten: Waarom AI in HR vaak niet rendeert en wat je kunt doen
• Opinie: Ingrijpende impact AI op werk verzwaart de rol én de bestuursopdracht van de CHRO
• Opinie: Wie spreekt het AI-model nog tegen? Op alle niveaus is tegenkracht dringend nodig

Wekelijks ook de CHRO-nieuwsbrief ontvangen? 7000 HR-leiders gingen u voor!