Dr. Andreas Wismeijer: “Biases winnen vaker van data dan ‘rationele’ bestuurders denken”

Beeld: CHRO

Bedrijven vertrouwen op cijfers, modellen en steeds vaker ook op AI. Toch pakken beslissingen regelmatig anders uit dan verwacht, juist bij professionals die zichzelf als rationeel beschouwen, aldus Dr. Andreas Wismeijer, tenured lecturer Psychologie aan Tilburg University.

AI maakt ons niet rationeler

In een tijdperk waarin leiders steeds meer vertrouwen op AI en geavanceerde modellen, is de psychologie van financiële besluitvorming volgens Andreas Wismeijer cruciaal ‘omdat menselijke biases onvermijdelijk doorsijpelen in deze systemen’.

AI wordt immers getraind op data vol menselijke denkfouten. Hij noemt voorbeelden als overconfidence bias en confirmation bias. Het gevolg is dat ‘dit leidt tot onverwachte uitkomsten in voorspellingen en risico-inschattingen’.

Daar komt bij dat ook ervaren professionals niet ontsnappen aan klassiek menselijk gedrag. “Zelfs rationele professionals hebben last van valkuilen zoals sunk cost fallacy en asymmetry of risk tolerance, die versterkt worden door volatiele markten en digitale tools. Nu met de opkomst van AI is inzicht in deze biases essentieel om modellen te corrigeren en betere beslissingen te nemen.”

“Dit helpt CHRO’s en andere leiders in organisatiess om emotionele invloeden te herkennen, risico’s beter te beheren en duurzame doelen te behalen, vooral in een economie vol onzekerheden zoals recente crises.”

Hardnekkige valkuilen

In zijn werk ziet Wismeijer steeds dezelfde patronen terug. “Bij bestuurders, leiders en specialisten zie ik vaak biases zoals overconfidence bias, anchoring bias en confirmation bias, die hardnekkig zijn omdat ze geworteld zijn in menselijke psychologie en dagelijkse druk.”

Expertise helpt, maar kan ook verblinden: “Deze professionals vertrouwen op hun expertise, maar negeren vaak contradictorische data, wat leidt tot suboptimale audits of budgetten.”

Een klassiek voorbeeld is de sunk cost fallacy. “Een controller blijft investeren in een falend project omdat er al miljoenen in zitten, zoals bij een IT-implementatie die niet werkt maar emotioneel moeilijk los te laten is.”

Hij vat het dilemma scherp samen: “Emotioneel begrijpelijk, ‘we hebben er al zo veel tijd en geld in geïnvesteerd’, maar rationeel verkeerd, want uiteindelijk moet je niet kijken wat het project heeft gekost, maar naar wat het je nog gaat kosten en opleveren.”

Dat dit gedrag aanhoudt, komt niet alleen door routine maar ook door de sociale context. “Deze biases zijn persistent door groepsdruk en routine, en onderzoek toont aan dat ze marktefficiëntie verminderen. Door bewustzijn te creëren, kunnen financials deze valkuilen vermijden en objectiever beslissen.”

Boardroom-bias

Wie denkt dat biases vooral individueel zijn, mist volgens Wismeijer de grootste factor. “De invloed van sociale prikkels en groepsdruk wordt vaak onderschat, zoals herd mentality, wat leidt tot kuddegedrag in investeringen en weerstand tegen veranderingen.”

In de praktijk gaat het vaak mis bij groepsbeslissingen. “Zoals in boardrooms waar consensus leidt tot het negeren van risico’s, of bij markttrends waar ‘everyone follows the crowd’ zonder kritische analyse. Biases als confirmation bias versterken dit, waardoor teams vastzitten in oude patronen. Onderzoek toont aan dat groepsdruk irrationeel gedrag aanwakkert, zoals bubbels in financiële markten.”

De kern van zijn aanpak is dat professionals deze leren te herkennen, met voorbeelden uit de praktijk, zodat emoties en persoonlijke voorkeuren gemakkelijker te herkennen zijn en rationele bijsturing mogelijk wordt.

Maak je besluitvorming zichtbaar

Wie zich hierin herkent, kan direct al bewuster omgaan met denkvalkuilen, zegt Wismeijer. “Een eerste haalbare stap is het bijhouden van een ‘beslissingsdagboek’, waarin je biases, emoties en sociale prikkels noteert bij elke financiële keuze. Dit creëert bewustzijn onder welke psychische omstandigheden je een besluit neemt en helpt reflecteren op waarom je een project doorzet of risico’s negeert.”

Het later teruglezen is volgens hem ontzettend verhelderend omdat je begrijpt hoe je toen dacht of handelde en welke factoren dat veroorzaakten.

Hij koppelt het aan een tweede, praktische ingreep: “Begin met kort pauzeren voor het nemen van beslissingen. Zo kun je er op de achtergrond nog een beetje over mijmeren zonder er bewust aan te denken. Of praat met een collega voor een buitenperspectief om groepsdruk te counteren. Dit is laagdrempelig en levert direct betere uitkomsten op, zoals rationelere voorspellingen en minder emotionele uitglijders.”

Wanneer biases sterker zijn dan signalen

Een recente casus die hem weer met de neus op de feiten drukte, kwam uit een training rond de GameStop short-squeeze in 2021, waar herd mentality en overconfidence bias miljarden kostten aan hedgefondsen zoals Melvin Capital.

Professionals hielden vast aan shortposities ondanks waarschuwingen en duidelijke signalen vanuit de retailmarkt, gedreven door groepsdruk en confirmation bias, wat leidde tot enorme verliezen.

Het inzicht dat hem trof, is even ongemakkelijk als bruikbaar: “Biases winnen vaak van data, maar bewustzijn ervan kan markten efficiënter maken. Dit zou elke leider moeten kennen, maar velen onderschatten hun menselijke neigingen wanneer zij besluiten voorbereiden.”

De les is dus niet dat rationaliteit onmogelijk is, maar dat je actief moet organiseren dat bias minder ruimte krijgt. Want, zoals hij het samenvat: “We zijn lang niet zo rationeel zoals we denken, en recente AI-biases in finance versterken dit.”

LEES OOK:

• Vooringenomenheid kan in de bestuurskamer ook een krachtig instrument zijn
• Opinie: Waarom AI deze 5 leiderschapskwaliteiten nooit kan vervangen
• Data en AI inzetten zonder geletterdheid is gevaarlijk leiderschap

Wekelijks de CHRO-nieuwsbrief ontvangen net als 6000+ HR-leiders die u voorgingen?